Taxi Driver: Şehri temizleme fantezisinin içi

Taxi Driver (1976) · Yönetmen: Martin Scorsese

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Taxi Driver’da New York’u uzun süre Travis Bickle’ın çalıştığı geceler içinden görürüz. Yağmur, ışık, buhar ve camdaki yansımalar, kenti hem çekici hem tehditkâr hale getirir. Bu atmosferi şehrin tarafsız portresi saymak yanıltıcıdır. Film, bir insanın yalnızlığının çevresini nasıl ahlaki bir haritaya dönüştürdüğünü gösterir. Travis’in tiksintisi yaşadığı her şeyin açıklaması değildir; görüntüyü düzenleyen, gittikçe katılaşan bir bakıştır.

Taksideki ayrıcalıklı mesafe

Taksi, Travis’e başkalarının hayatına yaklaşma imkânı verirken onlarla ilişki kurmadan uzaklaşabilme olanağı da sağlar. İnsanları taşır, konuşmalarını duyar, fakat kendisini onların dışına yerleştirir. Bu konum mesleki bir mesafe olmaktan zamanla ahlaki üstünlük iddiasına dönüşür. Seyirci de camın ardından bakarken onun seçtiği ayrıntılara bağımlı hale gelir. Görüntüye yakınlık, dünyaya ilişkin hükmü doğrulamaz.

Günlük ve iç ses, bu bakışı doğrudan duyurur. Yazılan düşünceler bir düzen ve açıklık görüntüsü sağlar; oysa yaşanan karşılaşmalar aynı tutarlılığı göstermez. Travis kendisini disiplinli ve amaç arayan biri olarak anlatabilir. Sosyal davranışı ise başkalarının ne istediğini okumakta zorlandığını açığa çıkarır. Filmde anlatılan benlik ile ilişki içinde beliren kişi arasında sürekli bir açıklık vardır.

Yakınlaşmanın yanlış sahnesi

Betsy ile kurulan ilişki, karşıdakini kendi zihnindeki görüntüden ayırma güçlüğünü görünür kılar. Travis onu kentteki kirden ayrı, özel bir figür olarak düşünür. Bu yüceltme gerçek bir merak gibi görünse de Betsy’nin sıradan tercihleri ve sınırları için az yer bırakır. Bir insanı kusursuz saymak, onu tanımak değildir. Beklentiye uymadığında yüceltilen kişi kolayca suçlanan kişiye dönüşebilir.

Ayna karşısındaki prova bu nedenle yalnızca unutulmaz bir güç gösterisi değildir. Travis, henüz yaşanmamış bir çatışmanın seyircisini ve rakibini kendi kendine üretir. Bedeniyle çalışmak, dili tekrar etmek ve silahı hareketinin parçası haline getirmek, ona bir rol verir. Karşısında gerçek bir insan yokken haklılığını kesintiye uğratacak bir cevap da yoktur. Fantezi, kendi kendini doğrulayan bir sahne kurar.

Sesin iki farklı vaadi

Müzikteki yumuşak ve romantik çizgi ile gerilimli, sert vurgular yan yana durur. Bu yapı Travis’in yalnızlığını duymamızı sağlar; fakat onu sadece tehlikeli bir tip olarak uzaktan izlememizi engeller. Yakınlık etik bakımdan rahatsız edicidir: Bir karakterin incinmesini hissetmek, onun dünyayı okuma biçimini kabul etmekle karışabilir. Scorsese’nin sineması bu riski kontrol etmekten çok seyircinin içinde yaşatır.

Iris’in varlığı, Travis’in kurtarıcı rolüyle ilişkisini keskinleştirir. Genç birinin uğradığı sömürü gerçek bir meseledir; ancak Travis’in müdahale arzusu yalnızca onun ihtiyaçlarına göre oluşmaz. Kendi hayatını anlamlı bir eylemle tamamlamak istemesi de belirleyicidir. Filmde kızın bakışına ayrılan alanın sınırlılığı, kurtarıcının merkezde kalması riskini yeniden üretir. Birine yardım etmek istemek, onun adına bütün kararları verme hakkı sağlamaz.

Sonucun rastlantısal ahlakı

Finalde kamusal anlatının Travis’i nasıl gördüğü, yapılan eylem ile onun toplumsal adı arasındaki mesafeyi açar. Benzer bir şiddet, hedefi ve sonucu değiştiğinde bambaşka bir hikâye içinde sunulabilir. Film bu farkı rahatlatıcı bir iyileşme ile kapatmaz. Taxi Driver’ı yalnız savaşçının kahramanlığı olarak okumak, onun en keskin sorusunu kaçırır. Toplumun alkışı, şiddetin hangi arzudan doğduğunu veya gelecekte nereye yönelebileceğini güvenceye almaz.

Künye ve başvuru kaynağı

BFI film arşivi. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.