Black Mirror: Bandersnatch – Seçimlerin Ardındaki Gerçeklik

Teknolojinin insan hayatı üzerindeki etkilerini karanlık hikâyelerle ele alan Black Mirror, televizyon dünyasında kendine özgü bir yer edinmeyi başardı. İlk iki sezonunda İngiliz televizyonunun dikkat çeken yapımlarından biri olan dizi, daha sonra Netflix çatısı altına girerek çok daha geniş bir izleyici kitlesine ulaştı.

2018 yılında yayımlanan Black Mirror: Bandersnatch ise dizinin alışılmış anlatım biçimini tamamen farklı bir noktaya taşıdı. Daha önce White Christmas bölümünde kullanılan özel bölüm yaklaşımı, bu kez izleyicinin doğrudan hikâyeye müdahale edebildiği sıra dışı bir deneyime dönüştü.

1970'li ve 1980'li yıllarda oldukça ilgi gören, okuyucunun verdiği kararlara göre olayların yön değiştirdiği macera kitapları, Bandersnatch'in temel çıkış noktasını oluşturuyor. Netflix, yıllar önce kitaplarda kullanılan bu yöntemi dijital yayıncılığın imkânlarıyla birleştirerek izleyicilere kendi hikâyelerini şekillendirebilecekleri bir yapım sundu.

Proje ilk olarak dizinin yaratıcısı Charlie Brooker'a götürüldüğünde beklenen ilgiyi görmedi. Ancak zaman içerisinde fikrin sunduğu yaratıcı olanakları fark eden Brooker, projeyi sahiplenerek uzun ve zahmetli bir senaryo çalışmasına girişti. Sonuçta ortaya yalnızca izlenen değil, aynı zamanda kararlar verilerek deneyimlenen bir Black Mirror hikâyesi çıktı.

Elbette Bandersnatch de dizinin diğer bölümleri gibi izleyicileri iki farklı görüş etrafında topladı. Bazıları yapımı televizyonculuk açısından önemli bir yenilik olarak değerlendirirken bazıları da sunulan özgürlüğün göründüğü kadar geniş olmadığını savundu.

Ancak bütün bu tartışmaların ötesinde değişmeyen bir gerçek bulunuyor: Bandersnatch, geleneksel izleme alışkanlıklarının dışına çıkarak interaktif hikâye anlatıcılığının geleceğine dair önemli bir örnek ortaya koyuyor.

Bandersnatch'in olayları 1984 yılında geçiyor. Hikâyenin merkezinde ise bilgisayar oyunları geliştirmeye meraklı genç bir yazılımcı olan Stefan Butler bulunuyor.

Stefan'ın en büyük hedefi, okuduğu ve oldukça etkilendiği Bandersnatch adlı romanı bir bilgisayar oyununa dönüştürmek. Kitabın en dikkat çekici özelliği, okuyucunun seçimlerine göre farklı yollar izleyen bir hikâye sunması. Stefan da bu yapıyı oyun dünyasına aktararak oyuncuların kararlarıyla ilerleyen bir deneyim hazırlamak istiyor.

Bu hayalini gerçekleştirebilmek için dönemin oyun şirketlerinden Tuckersoft ile iletişime geçiyor. Şirketin yöneticisi Mohan Thakur ve başarılı oyun geliştiricisi Colin Ritman ile tanışmasının ardından projesini hayata geçirme fırsatı yakalıyor.

Ancak kendisine verilen süre oldukça kısıtlı. Oyunu belirlenen tarihe yetiştirmek zorunda olan Stefan, günlerinin büyük bölümünü bilgisayar başında geçirmeye başlıyor. Başlangıçta heyecan verici görünen bu süreç, zamanla genç yazılımcının psikolojisini zorlayan karanlık bir yolculuğa dönüşüyor.

Üstelik Stefan'ın üzerinde çalıştığı kitap da sıradan bir eser değil.

Romanın yazarı Jerome F. Davies'in geçmişini araştırmaya başlayan Stefan, yazarın hayatında yaşanan rahatsız edici olayları öğreniyor. Davies'in hikâyesine dair izlediği belgesel, genç yazılımcının kendi gerçekliğini sorgulamasına neden oluyor.

Zaman ilerledikçe Stefan'ın yaşadıklarıyla romanın yazarının başından geçenler arasında ürkütücü benzerlikler ortaya çıkıyor. Sanki geçmişte yaşanmış olaylar başka bir insanın hayatında yeniden gerçekleşiyor.

Filmin alternatif hikâye yollarından birinde günümüzde çalışan bir yapımcının da benzer bir sürece sürüklenmesi, bu tekrar hissini daha da güçlendiriyor. Böylece Bandersnatch, yalnızca seçimlere dayanan bir hikâye anlatmakla kalmıyor; aynı zamanda içinden çıkılması zor bir döngü fikrini de izleyiciye hissettiriyor.

Bandersnatch'i diğer Black Mirror hikâyelerinden ayıran en önemli özellik, izleyicinin belirli anlarda karakterin yerine karar verebilmesi.

Ekranda beliren seçenekler aracılığıyla Stefan'ın ne yapacağına biz karar veriyoruz. Bazen kahvaltıda hangi gevreği yiyeceğini belirlerken bazen de hayatının bütün gidişatını değiştirebilecek tercihlerde bulunuyoruz.

Ancak her karar aynı öneme sahip değil.

Bazı seçimler hikâyenin ilerleyişinde neredeyse hiçbir değişiklik yaratmazken bazıları olayları tamamen farklı yönlere taşıyor. Hatta kimi tercihler bizi çıkmaz bir noktaya ulaştırarak önceki kararlarımızı yeniden gözden geçirmeye zorluyor.

Bu nedenle Bandersnatch'in izleme süresi de sabit değil. Tercih edilen yollar ve yeniden denenen seçenekler doğrultusunda deneyim yaklaşık bir buçuk saat sürebildiği gibi üç saate kadar da uzayabiliyor.

İşte tam bu noktada yapımın en ilginç sorusu ortaya çıkıyor:

Gerçekten özgürce seçim mi yapıyoruz, yoksa önceden hazırlanmış yollar arasında hareket ettiğimizi fark etmeden mi ilerliyoruz?

Aslında bu soru yalnızca izleyiciyi değil, doğrudan Stefan'ın kendisini de ilgilendiriyor.

Çocukluğunda yaşadığı travmatik bir olayın etkilerini hâlâ taşıyan Stefan, babasıyla birlikte yaşamını sürdürüyor. Geçmişinin psikolojik sonuçlarıyla başa çıkabilmek için zaman zaman Dr. Haynes'ten profesyonel destek alıyor.

Fakat oyun geliştirme süreci ilerledikçe Stefan'ın gerçeklikle kurduğu bağ giderek zayıflıyor. Kendi kararlarının kendisine ait olup olmadığından şüphelenmeye başlıyor. Birilerinin hareketlerini kontrol ettiğini düşünüyor ve bu düşünce zaman içerisinde takıntılı bir hâl alıyor.

Filmin en yaratıcı anlarından biri de burada karşımıza çıkıyor.

Stefan, kendisini yönlendiren gücün kim olduğunu öğrenmeye çalışırken izleyiciye Netflix seçeneği sunuluyor. Bu tercih yapıldığında hikâye, karakterin içinde bulunduğu kurmaca dünyayla bizim gerçekliğimiz arasındaki sınırı ortadan kaldırıyor.

Sinema ve televizyon anlatıcılığında dördüncü duvarın yıkılması olarak bilinen bu yöntem, Bandersnatch'te yalnızca mizahi veya şaşırtıcı bir ayrıntı olarak kullanılmıyor. Aksine filmin temel meselesi olan kontrol, özgür irade ve gerçeklik kavramlarını doğrudan destekliyor.

Böylece izleyici, bir karakteri yönettiğini düşünürken aslında kendisinin de senaryonun parçası hâline geldiğini fark ediyor.

“Geçmişi değiştiremezsin, Stefan.” — Dr. Haynes

Bandersnatch'in psikolojik yönü, bilimkurgu unsurları kadar güçlü bir şekilde öne çıkıyor.

Stefan'ın çocukluğunda yaşadığı kayıp ve bunun üzerinde bıraktığı etkiler, hikâyenin farklı yollarında tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. Geçmişe dönme arzusu, yaşananları değiştirme isteği ve kontrolü yeniden kazanma çabası, karakterin bütün kararlarını etkileyen temel unsurlar arasında yer alıyor.

Bu yönüyle film, bilimkurgu tarihinin önemli yapımlarını hatırlatan pek çok ayrıntı barındırıyor.

Örneğin Stefan'ın kendisinden bağımsız biçimde yönetilen bir hayat yaşadığına inanması, The Truman Show filmindeki gerçeklik sorgulamasını akla getiriyor.

Seçimlerin insan yaşamını nasıl farklı yönlere taşıyabileceği düşüncesi ise Mr. Nobody ile benzer temalar üzerinden ilerliyor.

Hikâyede karşılaştığımız gizemli yaratık ve Stefan'ın zihinsel dünyasında yaşanan karmaşa, Donnie Darko filmini çağrıştıran unsurlar taşıyor. Gerçekliğin dışarıdan tasarlanmış olabileceği fikri de doğal olarak The Matrix ile ortak bir düşünsel zeminde buluşuyor.

Ancak Bandersnatch'in göndermeleri yalnızca sinemayla sınırlı kalmıyor.

Bilimkurgu edebiyatının önemli eserleri ve yazarları da hikâyenin farklı noktalarına ustalıkla yerleştirilmiş durumda.

Yevgeni Zamyatin'in Biz romanı ve George Orwell'ın 1984 adlı eseri, özellikle bireyin kontrol edilmesi ve özgür iradenin sınırlandırılması gibi konularda filmin düşünsel altyapısıyla örtüşüyor.

Bunun yanında Aldous Huxley ve Philip K. Dick gibi yazarların eserlerine yapılan göndermeler de dikkatli izleyicilerin gözünden kaçmıyor.

Özellikle Colin Ritman'ın evinde Philip K. Dick'in Ubik romanına ait bir görselin bulunması, rastgele yerleştirilmiş bir dekor ayrıntısı değil. Gerçekliğin güvenilmezliği, algının değişmesi ve insan zihninin sınırları gibi konular düşünüldüğünde bu gönderme çok daha anlamlı hâle geliyor.

Colin'in Stefan'la gerçekleştirdiği bazı konuşmalar da benzer düşünceler etrafında şekilleniyor.

Zamanın doğrusal ilerlemediği, farklı gerçekliklerin aynı anda var olabileceği ve insanların özgür olduklarını düşünmelerine rağmen önceden belirlenmiş bir düzenin içinde hareket ettikleri fikri, filmin felsefi merkezini oluşturuyor.

Bandersnatch'in en başarılı taraflarından biri, kendi anlatım biçimini hikâyesinin ana konusu hâline getirmesi.

Bunu anlamak için yapımın farklı katmanlarına bakmak yeterli.

İlk katmanda Jerome F. Davies'in yazdığı, okuyucunun kararlarına göre ilerleyen bir roman bulunuyor.

İkinci katmanda Stefan, bu romanı etkileşimli bir bilgisayar oyununa dönüştürmeye çalışıyor.

Üçüncü katmanda ise biz izleyiciler, Stefan'ın yaşamını seçimlerimizle yönlendiriyoruz.

Bütün bunların üzerinde de Charlie Brooker'ın önceden hazırladığı senaryo ve bu senaryonun izin verdiği ihtimaller yer alıyor.

Yani Stefan bir oyun geliştirirken biz Stefan'ı yönetiyoruz. Fakat bizim verdiğimiz kararlar da başka biri tarafından çoktan tasarlanmış seçeneklerden oluşuyor.

Bu durum, filmin vermek istediği mesajı son derece güçlü bir biçimde ortaya koyuyor.

Bir insanın seçim yapabilmesi, o insanın gerçekten özgür olduğu anlamına gelir mi?

Bandersnatch'in asıl meselesi tam olarak burada yatıyor.

İzleyici olarak kontrolün kendimizde bulunduğuna inanıyoruz. Ancak belirli bir noktadan sonra kararlarımızın bizi sürekli aynı sonuçlara yaklaştırdığını görüyoruz.

Bazı yollar kapanıyor, bazıları bizi geçmişe döndürüyor, bazılarıysa farklı bir sonuç sunuyor gibi görünse de aynı temel sorunun etrafında dönmeye devam ediyor.

Bu nedenle filme yöneltilen, izleyiciye vaat ettiği özgürlüğü tam anlamıyla sunamadığı yönündeki eleştiriler farklı bir açıdan değerlendirilebilir.

Çünkü Bandersnatch, belki de sınırsız seçim özgürlüğü sunmayı hiçbir zaman amaçlamıyor.

Tam tersine, özgür olduğumuzu düşündüğümüz anlarda bile görünmeyen sınırlar içerisinde hareket ediyor olabileceğimizi anlatıyor.

Black Mirror'ın teknolojiyi kullanarak insan doğasına ilişkin rahatsız edici sorular sorma geleneği düşünüldüğünde, bu yaklaşım dizinin ruhuyla son derece uyumlu görünüyor.

Bandersnatch'i dikkat çekici kılan bir başka unsur da Black Mirror'ın önceki bölümleriyle kurduğu bağlantılar.

Charlie Brooker'ın dizide anlatılan hikâyelerin ortak bir evren içerisinde değerlendirilebileceğini belirtmesi, hayranların bölümler arasındaki küçük ayrıntıları daha dikkatli incelemesine yol açmıştı.

Bandersnatch de bu bağlantılar açısından oldukça zengin.

Örneğin üçüncü sezonun ikinci bölümü olan Playtest içerisinde görülen oyunlardan birinin Bandersnatch adını taşıması, iki hikâye arasında dikkat çekici bir ilişki kuruyor.

Dördüncü sezonun beşinci bölümü Metalhead ile ilgili ayrıntılar da Bandersnatch içerisinde farklı bir anlam kazanıyor. Bu bağlantılar, izleyicilerin önceki bölümlere ilişkin bazı soruları yeniden değerlendirmesine olanak tanıyor.

Bunun dışında White Bear bölümünden hatırladığımız sembolün yeniden karşımıza çıkması ve San Junipero ile ilişkilendirilebilecek hastane ayrıntıları, yapımın ortak evren düşüncesini güçlendiren unsurlar arasında bulunuyor.

Bütün bu küçük göndermeler, Black Mirror'ın birbirinden bağımsız gibi görünen hikâyelerinin aslında çok daha geniş bir kurgu dünyasının parçaları olabileceğini düşündürüyor.

Dolayısıyla Bandersnatch'i yalnızca kendi hikâyesi üzerinden değerlendirmek, yapımın sunduğu bazı ayrıntıları gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Dizinin diğer bölümlerini izlemiş olanlar için bu bağlantıları keşfetmek, deneyimi daha da keyifli hâle getiriyor.

Geleneksel bir filmde hikâye sona erdiğinde anlatılan olaylar da tamamlanmış olur. Bandersnatch ise bu alışkanlığı değiştiriyor.

Bir sona ulaşmak, hikâyenin bütününü gördüğümüz anlamına gelmiyor.

Farklı tercihler yaptığımızda daha önce karşılaşmadığımız sahneler, konuşmalar ve olaylarla karşılaşabiliyoruz. Hatta bazı seçenekler, önceki izleyişimizde fark etmediğimiz ayrıntılara tamamen farklı anlamlar kazandırıyor.

Bu nedenle Bandersnatch, tek seferlik bir izleme deneyiminden çok, tekrar tekrar keşfedilmeyi bekleyen bir anlatı olarak öne çıkıyor.

Yapımın yayımlanmasının ardından internet üzerinde seçim yollarını ve olası sonuçları gösteren çok sayıda şema hazırlanması da bunun bir göstergesi.

İzleyiciler yalnızca hikâyenin nasıl sona erdiğini öğrenmekle yetinmiyor; görmedikleri sahnelere ulaşmak ve bütün ihtimalleri keşfetmek için yeniden başa dönüyor.

Aslında bu durum, filmin hayatla kurduğu benzerliği de daha görünür hâle getiriyor.

Günlük yaşamımız boyunca farkında olarak veya olmayarak sayısız karar veriyoruz. Bazı tercihlerimiz küçük değişikliklere neden olurken bazıları geleceğimizi tamamen farklı bir yöne taşıyabiliyor.

Ancak gerçek hayatta Bandersnatch'teki gibi geçmişe dönüp başka bir seçeneği deneme şansımız bulunmuyor.

Verdiğimiz kararların sonuçlarıyla yaşamaya devam ediyoruz.

İşte bu yüzden Bandersnatch'in anlattığı hikâye, teknolojik bir deney olmanın ötesine geçerek insan yaşamına ilişkin oldukça tanıdık bir sorgulamaya dönüşüyor.

Black Mirror: Bandersnatch, izleyicisine yalnızca farklı sonlara ulaşabileceği bir film sunmuyor. Aynı zamanda seçim yapmanın ne anlama geldiğini, gerçekliğin ne kadar güvenilir olduğunu ve insanın kendi hayatı üzerindeki kontrolünün sınırlarını sorgulatıyor.

Charlie Brooker, karmaşık bir senaryo yapısını interaktif anlatımın olanaklarıyla birleştirerek Black Mirror'ın temel yaklaşımını farklı bir seviyeye taşıyor.

Hikâyenin her yolu aynı ölçüde tatmin edici olmayabilir. Bazı kararların etkisiz kalması veya izleyicinin belirli sonuçlara yönlendirilmesi de tartışmaya açık noktalar arasında bulunuyor.

Fakat bu özellikler, filmin anlatmak istediği düşünceyle birlikte değerlendirildiğinde çok daha ilginç bir anlam kazanıyor.

Çünkü Bandersnatch boyunca yalnızca Stefan'ın hayatını kontrol etmeye çalışmıyoruz. Aynı zamanda kendi seçimlerimizin ne kadarının bize ait olduğunu da sorguluyoruz.

Ve belki de yapımın en rahatsız edici tarafı tam olarak bu.

Ekranın karşısında otururken hikâyenin yönetiminin elimizde olduğunu düşünüyoruz. Oysa hangi yolu seçersek seçelim, önümüzdeki bütün ihtimaller çoktan birileri tarafından hazırlanmış durumda.

Bandersnatch, bu düşünceyi hem hikâyesiyle hem de izleyicinin doğrudan katıldığı anlatım yöntemiyle hissettirmeyi başarıyor.

Sonuç olarak yapım, Black Mirror'ın teknolojiyle insan psikolojisini bir araya getiren unutulmaz hikâyeleri arasında kendine özel bir yer açıyor. Üstelik bunu yalnızca anlattıklarıyla değil, izleyicisine yaşattığı deneyimle gerçekleştiriyor.