Fitzcarraldo: Büyük bir düş başkasından ne ister?

Fitzcarraldo (1982) · Yönetmen: Werner Herzog

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Fitzcarraldo’nun opera tutkusunu yalnızca sınır tanımayan yaratıcılık olarak görmek kolaydır. Büyük bir projeye inanan kişinin karşılaştığı zorlukları aşmasını izlemek, seyirciye tanıdık bir hayranlık sağlar. Werner Herzog’un filmi bu arzuyu gerçekten etkileyici kılar; ancak düşü gerçekleştirmek için başkalarının emeğine ve yaşadığı çevreye ne kadar ihtiyaç duyulduğunu da gösterir. Bir hayalin kişisel olması, sonuçlarının yalnızca hayal kurana ait olduğu anlamına gelmez.

Sanatın duyulduğu yer

Operanın uzak bir çevrede çalınması, ses ile mekân arasında güçlü bir ayrılık kurar. Müzik karakter için başka bir dünyanın imkânıdır. Fakat sesin büyüsü, bulunduğu yere ait hayatları kendiliğinden anlamış olmaz. Fitzcarraldo’nun arzusu, dinlediği sanatın değerini oradaki herkes için aynı sayabilir. Film, kültürel hayranlığın ne zaman paylaşma isteğinden başkasına bir değer dayatma arzusuna dönüştüğünü düşündürür. Güzel olanı taşımak, onu götürdüğümüz yerin boş olduğu anlamına gelmez.

Molly’nin desteği, büyük düş anlatısının görünmeyen maddi koşuludur. Para, ilgi ve örgütleme olmadan tutkuyla yetinmek mümkün değildir. Ancak anlatı bu desteği çoğu zaman erkeğin olağanüstülüğünü mümkün kılan çevreye yerleştirir. Hayali kuran kişi kadar onu sürdürenlerin hayatına da bakmak gerekir. Sanatsal cesaretin dili, farklı emek biçimlerinin eşit ölçüde tanınmasını garanti etmez.

Geminin ağırlığı

Geminin tepe üzerinden geçirilmesi, filmin merkezindeki düşünceyi maddi bir soruya dönüştürür: İmkânsız denen şeyi yapmak ne kadar kuvvet, süre ve risk gerektirir? Ahşap, halat, çamur ve bedenler görüntünün içindedir. Soyut irade, kendi başına hareket etmez. Seyirci başarı arzusuna kapılırken bu hareketin kimin omzunda gerçekleştiğini de görebilir. Kahramanlık, kolektif işin bir kişiye mal edilmesiyle kurulabilir.

Kamera büyük nesnenin çevredeki ölçeğini korudukça görsel hayranlık artar. Bu hayranlık filmin eleştirisini zorlar. Gösterinin gerçekten yapılmış olmasının etkileyiciliği, o gösterinin etik koşullarını ikinci plana itebilir. Burada yapım tarihine ilişkin ayrı iddialar eklemeden bile görüntünün içindeki eşitsizlik okunabilir. Bir kişinin tutkusu ile o tutkuyu taşımak zorunda olanların riski aynı deneyim değildir. Başarı, bedeli ortadan kaldırmaz.

Yerel olanın araçlaştırılması

Yerli topluluğun projeyle ilişkisi, Fitzcarraldo’nun kendi gerekçesinden farklı anlamlar taşıyabilir. Bu fark, onun bütün sürecin tek sahibi olmadığını gösterir. Başkasının işbirliğini, kendi düşüne bütünüyle inanması olarak yorumlamak yanıltıcıdır. İnsanlar aynı eyleme farklı amaçlarla katılabilir. Film bu ayrılığı açar; fakat yerel kişilerin sesini çoğu zaman büyük Avrupalı figürün çevresinde sınırlı tutar. Sömürgeci bakışı sorgularken onun bazı merkezlerini de korur.

Nehir, başlangıçtaki planı sürdürmenin mümkün olmadığını gösterdiğinde irade ile sonuç arasındaki mesafe büyür. Her şeyi hesaplayan bir proje, hesaplamadığı güçlerle karşılaşır. Bu durum yalnızca doğanın insanı yenmesi gibi okunmamalıdır. Planın içinde baştan tanınmamış başka aktörler ve anlamlar da vardır. Başarısızlık, bazen yetersiz cesaretten değil, dünyanın tek bir kişinin tasarımından daha geniş olmasından doğar.

Son gösterinin ölçüsü

Finaldeki müzik deneyimi, büyük projenin bütün hedeflerinin gerçekleşmesine ihtiyaç duymayan bir sevinç açar. Ancak bunu her bedeli haklı çıkaran bir ödül saymak da mümkündür. Fitzcarraldo’nun büyüleyici yanı ile sınırı burada birleşir. Film bize yalnızca büyük hayal kurmayı öğretmez; büyük hayali seyretmekten aldığımız hazzı da tartışmaya açar. Sanatın değeri tartışmasız kabul edilse bile o değer adına kimin emek verdiği, kimin sözünün duyulduğu ve kimin risk aldığı soruları sona ermez.

Künye ve başvuru kaynağı

Cannes Film Festivali arşivi. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.