Eşkıya: Sadakatin şehirde değişen bedeli

Eşkıya (1996) · Yönetmen: Yavuz Turgul

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Eşkıya, hapisten çıkan Baran’ın geçmişini arayışını yeni bir şehrin içinde kurar. Onun için söz, aşk ve sadakat belirli bir süreklilik taşır; İstanbul’daki ilişkiler aynı sürekliliğe dayanmaz. Yavuz Turgul, bu farkı eski insan iyidir, yeni insan kötüdür karşıtlığıyla tamamen çözmez. Geçmişin de şiddeti ve ihaneti vardır. Mesele yalnızca değişen değerler değil, verilen sözün hangi güç ve geçim koşullarında tutulabildiğidir.

Şehre gelen hafıza

Baran’ın aradığı kişiler yıllar boyunca değişmiş, başka adlar ve konumlar edinmiştir. Geçmişi birlikte yaşamış olmak, bugünde aynı hayatın içinde kalmak anlamına gelmez. Şehirdeki tanınma düzeni, para ve yeni bağlantılarla kurulabilir. Baran’ın belleği ise bu yeni yüzeyin altındaki ilişkileri taşır. Film, hatırlamayı yalnızca duygusal bir sadakat olarak değil, yeni meşruiyetleri rahatsız eden bir bilgi olarak kullanır. Bazı başarı hikâyeleri unutulmuş bir başkasının kaybına dayanabilir.

Şener Şen’in ağır ve ölçülü hareketi, karakterin zamanını çevrenin hızından ayırır. Bu fark tek başına bilgelik değildir. Baran bazı ilişkileri dikkatle okuyabilirken bazı yeni koşullara hazırlıksızdır. Film onun bilgisine hayranlık duymamızı sağlar; ama geçmişe sadakatin her durumda doğru yol göstermeyeceğini de açar. Bir hayatın tutarlılığı, değişen dünyanın bütün ayrıntılarını kavrama güvencesi değildir.

Cumali’nin dar seçenekleri

Cumali ile kurulan bağ, iki kuşağın karşılaşmasını soyut bir değer tartışmasından çıkarır. Genç adamın arzuları, tehlikeleri ve hızlı para ihtiyacı somuttur. Baran’ın koruma isteği, onun dünyasını tamamen değiştiremez. Yakınlık güven oluşturur; fakat yeni çevrenin kurduğu bağımlılıkları bir anda çözmez. Film bu ilişkiyi güçlü bir duygusal merkez yaparken, Cumali’nin yanlışlarını yalnızca gençliğin düşüncesizliğine indirgememek gerekir. Şehrin vaatleri herkes için aynı güvenceyi taşımaz.

Konaklama mekânları, sokaklar ve geçici ilişkiler, aidiyetin ne kadar kırılgan olduğunu hissettirir. İnsanlar bir arada bulunur; yarın nerede olacakları kesin değildir. Bu geçicilik içinde verilen sözün ağırlığı artabilir. Aynı zamanda sözün tutulmasını sağlayacak maddi kaynaklar zayıftır. Sadakat yalnızca içsel bir erdem olsaydı bu kadar kırılgan olmazdı. Filmde duygusal bağlılık ile ekonomik düzen sürekli karşılaşır.

Keje’nin suskunluğunu okumak

Keje’nin duruşunu yalnızca büyük aşkın kanıtı haline getirmek, onun kendi hayatını daraltma riskini taşır. Sessizlik bir karşı koyuş olabilir; fakat hangi koşullarda yaşandığı ve kimin kararlarının sonucunu taşıdığı da önemlidir. Kadının yılları, erkekler arasındaki eski hesabın dışında da bir deneyimdir. Film bu deneyimi sınırlı açar. Eleştirel okuma, Baran’ın acısını ciddiye alırken Keje’yi onun sadakatinin ölçüsüne dönüştürmemelidir.

Müzik ve yüksek duygusal ritim, eski bağlılıkları şehirdeki çıkar ilişkilerinden daha saf gösterebilir. Bu etki anlatının gücüdür; aynı zamanda sorgulanması gereken yönüdür. Seyircinin duygusal olarak yanında bulunduğu kişinin şiddeti daha kolay haklı görünebilir. Eşkıya bu kahramanlık çekiciliğinden bütünüyle uzak durmaz. Bu yüzden hangi eylemin neden alkışlandığını, benzer eylemin başka bir karakterde nasıl okunacağını sormak gerekir.

Yüksekliğin son görüntüsü

Çatı ve gece çevresinde kurulan final, karakteri gündelik gerçeklikten efsaneye doğru taşır. Bu yükseliş, kaybı anlamlı kılar; ama şiddetin toplumsal sonuçlarını şiirselleştirerek geri plana da itebilir. Filmin kalıcı etkisi yalnızca eski zamanın değerlerini özlemekte değildir. Bir sözün tutulması için hangi hayatların riske girdiğini göstermesindedir. Sadakat değerlidir; fakat sadık kalınan geçmişin kendisi de sorgulanabilir. Bir insanı sevmek, onun kurduğu bütün doğruları aynı anda devralmak zorunda değildir.

Künye ve başvuru kaynağı

İKSV festival kataloğu. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.