Do the Right Thing: Sıcağın altında biriken eşitsizlik

Do the Right Thing (1989) · Yönetmen: Spike Lee

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Do the Right Thing, bir mahallenin tek bir gününü izleyerek şiddeti tek bir yanlış karara indirgemeyi zorlaştırır. Hava sıcaktır; fakat sıcaklık, ırkçılığın yerine geçen doğal bir açıklama değildir. Spike Lee, gerilimin bedenlerde nasıl biriktiğini gösterirken mülkiyet, temsil ve polis gücü arasındaki farkları da görünür tutar. Aynı sokakta yaşamak, herkesin o sokağın kaynaklarına ve güvenliğine eşit biçimde sahip olması anlamına gelmez.

Renk ve eğik çizgi

Açılıştaki dans, öfkeyi sonradan gelecek olayların duygusal sonucu olarak bekletmez. Müzik, hareket ve doğrudan enerji daha başlangıçta filmin siyasal tonunu kurar. Ardından kırmızıya ve turuncuya yaklaşan yüzeyler, dar kadrajlar ve eğik açılar sıcaklığı yalnızca bilgi olmaktan çıkarır. Seyirci rahat bir gözlem mesafesinde kalamaz. Mahalle, bedenin içinde bulunduğu bir basınç alanı gibi hissedilir.

Yine de film insanları yalnızca gerilimin taşıyıcıları olarak göstermez. Şakalaşma, flört, iş, bakım ve aylaklık aynı günün içindedir. Bu genişlik önemlidir: Şiddet gerçekleşmeden önce bir hayat vardır ve o hayat yalnızca şiddeti açıklamak için kurulmamıştır. Karakterlerin mizahı ile çatışmaları yan yana durur. Mahallenin gündelik canlılığı, sonradan yaşanacak kaybın istatistiksel bir olaydan ibaret kalmasını engeller.

Duvarda kimin yüzü var?

Sal’ın pizzacısındaki fotoğraflar etrafında gelişen tartışma, dekorun da bir sahiplik dili olduğunu açar. Dükkân özel mülk sayılabilir; fakat müşterilerinin gündelik hayatından bağımsız işlemez. Mekânı kimin işlettiği ile o mekânda kimin görünür olabildiği farklı sorulardır. Film, temsil talebini önemsiz bir resim kavgasına indirmez. Kamusal ilişki üreten bir işyerinin yalnızca sahibinin kimliğini yansıtması gerilim yaratır.

Radio Raheem’in taşıdığı müzik ise kişisel tercih olmanın ötesine geçer. Ses, sokakta yer kaplama ve kendi varlığını duyurma biçimidir. Onu susturmak istemekle karşılıklı yaşamın sınırlarını konuşmak arasında ince bir ayrım vardır. Film bu ayrımı kolaylaştırmaz; farklı sesler gerçekten birbirini zorlayabilir. Fakat herkesin gürültüsüne aynı yaptırım uygulanmadığında tartışma nötr bir görgü kuralı meselesi olmaktan çıkar.

Doğrudan kameraya konuşan öfke

Irkçı sözlerin kameraya yöneltildiği montaj, seyirciyi tarafsız dinleyici konumundan çıkarır. Hakaretler yalnızca başkasına söyleniyormuş gibi güvenle izlenemez. Bununla birlikte sözel nefretin farklı örneklerini yan yana görmek, bütün grupların toplumsal güçlerinin eşit olduğu anlamına gelmez. Filmin görsel karşılıklılığı ile kurumların gerçek yaptırım gücü aynı düzlemde değildir. Polis müdahalesi bu farkı acı biçimde belirginleştirir.

Sonlara doğru Mookie’nin eylemi, seyircinin bütün günü tek bir kişinin ahlaki sınavına dönüştürme isteğini tetikler. Doğru mu yaptı sorusu önemlidir; ama yalnızca bu soruya kilitlenmek, öldürülen insanı ve kurumsal şiddeti yeniden arka plana iter. Film izleyiciyi bir olayın sonucuna bakarak önceki eşitsizlikleri unutmaya karşı zorlar. Mülke verilen zarar ile bir hayatın kaybı aynı ölçüyle hesaplanamaz.

Birlikte yaşamanın bitmeyen işi

Lee’nin bazı karakterleri yüksek sesli simgelere dönüştürmesi ve üslubunun doğrudanlığı, incelik kaybı olarak eleştirilebilir. Ancak bu tercih, ırkçılığı yalnızca kapalı kapılar ardındaki kişisel önyargı gibi düşünmeyi de engeller. Ertesi günün başlaması sorunun çözüldüğünü göstermez. Do the Right Thing, seyirciye tamamlanmış bir uzlaşma değil, ilişkilerin yeniden kurulması gereken bir mahalle bırakır. Doğru davranış, bütün bedellerin tek bir kişiye yüklenmediği bir düzen düşünmeden tamamlanamaz.

Künye ve başvuru kaynağı

BFI film arşivi. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.