Çatısız Kuralsız: Mona’yı tanıdığını söyleyenler

Vagabond (1985) · Yönetmen: Agnès Varda

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Çatısız Kuralsız, Mona’nın ölümüyle başlayarak seyirciyi onun hayatını geriye doğru anlamaya çağırır. Bu yapı bir açıklama vaadi taşır; fakat Agnès Varda’nın filmi tanıklıklar çoğaldıkça kişiyi bütünüyle bildiğimiz duygusunu güçlendirmez. Her anlatıcı, Mona’yı kendi değerleri ve ihtiyaçları içinden görür. Özgür, tembel, korkutucu veya özendirici buldukları kişi aynı kişidir. Tanıklık, onun kadar tanıklık edenin dünyasını da açar.

Bulunan bedenden yaşanan hayata

Başlangıçtaki sonuç bilgisi, yol boyunca küçük bir güven ihtimalini bile kırılganlaştırır. Seyirci nereye varılacağını bilir; yine de yaşanan her karşılaşmanın değeri yalnızca o sona katkısıyla ölçülmez. Mona güler, rahatsız olur, çalışır, reddeder ve dinlenir. Bu gündelik parçalar, ölen kişiyi ders çıkarılacak bir vaka olmaktan uzaklaştırır. Bir hayatın sonunu bilmek, bütün anlarını o sonun işareti diye okuma hakkı vermez.

Varda’nın hareketli yol görüntüleri, Mona’yı sürekli bir yere bağlamadan izler. Ancak bu hareket romantik bir sınırsızlık yaratmaz. Soğuk, kir, beden yorgunluğu ve barınma ihtiyacı özgürlüğün maddi koşullarıdır. Yol, yalnızca toplumsal kurallardan çıkış değildir; korunma kaynaklarının da zayıfladığı bir alandır. Film, özgürlüğü istemekle onun bedelini güvenle ödeyebilmenin aynı olmadığını gösterir. Seçim ile mecburiyet tek bir bedende iç içe geçebilir.

Kameraya anlatılan Mona

Kısa tanıklıklar, belgesel izlenimi yaratırken temsilin seçiciliğini görünür tutar. İnsanlar Mona hakkında konuşurken kendi davranışlarını da açıklamaya çalışır. Yardım etmiş, uzak durmuş veya onu kullanmış olabilirler. Anlatı, geçmişteki ilişkiyi sonradan daha kabul edilebilir bir biçime sokabilir. Seyirci bu sözleri yalnızca bilgi kaynağı olarak alamaz. Kimin neyi hatırladığı ve neyi söylemediği de değerlendirilmelidir.

Sandrine Bonnaire’in performansı, Mona’yı herkesin kolayca seveceği bir mağdur yapmaz. Sertlik, bıkkınlık ve başkasına ilgi göstermeme hali vardır. Bu tercih önemlidir: Bir kişinin korunmaya değer olması için sempatik davranması gerekmez. Seyircinin şefkatini hak edecek bir karakter oluşturmak yerine, şefkatin hangi koşullara bağlandığı sorgulanır. Yardımın karşılığında minnettarlık veya uyum beklemek, başkasının özerkliğini daraltabilir.

Çalışma ve yerleşme teklifleri

Mona’ya sunulan bazı düzenler, barınma ile çalışma arasında açık bir ilişki kurar. Dışarıdan makul görünen teklifler onun için istenmeyen bir bağa dönüşebilir. Film bu reddi otomatik cesaret saymaz; sonuçlarının ağırlaşmasına da bakar. Aynı zamanda her reddi irrasyonel bulmak da Mona’nın yaşamak istediği biçimi baştan geçersiz saymak olur. Toplumsal kabul, çoğu zaman hangi bedelin normal sayıldığına dayanır.

Karşılaşmaların sınıfsal ve cinsiyetli farkları, yolun herkes için aynı olmadığını gösterir. Bir erkeğin gezginliği macera diye adlandırılabilirken bir kadının aynı konumu daha farklı tehditlerle çevrilir. Film bu tehditleri yalnızca kişisel kötü niyetlerin toplamı olarak bırakmaz. Mekân, iş ve korunma ilişkileri tehlikeyi dağıtır. Ancak Mona’nın kendi anlatısının sınırlı kalması, onun başkalarının yorumları içinde yeniden kaybolması riskini de taşır.

Anlamak ile tamamlamak arasındaki fark

Finale doğru açıklamalar birikir; tek bir kesin neden oluşmaz. Bu belirsizlik, sorumluluktan kaçış değildir. Tam tersine kimsenin onu bütünüyle tanımamış olmasının ortak bir toplumsal gerçekliğe dönüşmesidir. Çatısız Kuralsız, Mona’yı özgürlüğün kahramanı veya kuralsızlığın ibretlik sonucu olarak kapatmaya direnç gösterir. Birini anlamak, davranışlarını onaylamakla aynı değildir. Fakat anlamaya çalışmak için de önce onun bizim istediğimiz gibi yaşaması şartını koymamak gerekir.

Künye ve başvuru kaynağı

Criterion film arşivi. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.