Apocalypse Now: Savaşın kendi gösterisine inanması

Apocalypse Now (1979) · Yönetmen: Francis Ford Coppola

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Apocalypse Now, Willard’ın Kurtz’a ulaşmak için yaptığı yolculuğu izlerken savaşın bir hedefe doğru ilerleyen düzenli eylem olduğu fikrini aşındırır. Görev vardır, fakat görevin mantığı karşılaşmalar arttıkça daha belirsiz hale gelir. Emir veren kurum, kendi ürettiği şiddetin bazı biçimlerini artık uygunsuz saymaktadır. Film, savaşın akıl dışılığını dışarıdan gelen bir sapma olarak değil, resmî aklın içinde büyüyen bir çelişki olarak kurar.

Daha yola çıkmadan bozulan zaman

Açılışta helikopter, fan ve otel odası arasında kurulan görsel ve işitsel geçişler, savaşın yalnızca dışarıdaki cephede bulunmadığını gösterir. Willard’ın bedeni mekânsal olarak dinleniyor görünse de algısı başka bir ritme bağlıdır. İç ses, onu kendi deneyiminin yorumcusu yapar; ama bu yorum güvenli bir açıklık sağlamaz. Yolculuk, geçmişten uzaklaşmak yerine onun içinden yeniden geçmek gibi başlar.

Nehrin akışı anlatıya bir yön verir. Ancak bu yön, ahlaki bir ilerleme değildir. Her durak savaşın başka bir kullanımını gösterir: gösteri, iş, eğlence, korku ve kişisel iktidar. Tekne küçük bir topluluk olarak kalmaya çalışırken dışarıdaki düzen sürekli içine sızar. Seyirci haritada bir yere yaklaşabilir; neye yaklaşmakta olduğunu anlaması aynı ölçüde kolaylaşmaz.

Müziğin örttüğü bedenler

Helikopter saldırısında kullanılan Wagner müziği, askerî gücü görkemli bir koreografiye dönüştürür. Bu büyülenme filmin eleştirisinin dışındaki masum bir haz değildir. Seyirci de saldırının biçimsel etkisine kapılabilir. Sahne, savaşın kendisini nasıl bir üstünlük gösterisi olarak sunduğunu duyurur; fakat aynı zamanda sinemanın bu gösteriyi yeniden üretme riskini taşır. Dehşet ile hayranlık aynı görüntüden doğabilir.

Kilgore’un gündelik tutkularının askerî kararlarla yan yana gelmesi, şiddetin yalnızca büyük stratejik gerekçelerle işlemediğini gösterir. Güce sahip kişinin keyfi, başkalarının yaşam alanını değiştirebilir. Komedi gibi görünen ayrıntılar bu nedenle önemsiz değildir. Kurumun verdiği yetki, kişisel arzuyu kamusal zorunluluk gibi uygulama imkânı yaratır. Mantıksızlık, sistemin dışında değil onun koruması altında hareket eder.

Karanlığın kime ait olduğu

Gece çatışmasının içinde yönünü ve komuta zincirini bulmanın zorlaştığı bölümde ışık, bilgi sağlamaktan çok belirsizliği yoğunlaştırır. Parçalı aydınlık, savaşın bütününü görmeye izin vermez. Sesler tehdit üretir; neyin nereden geldiğini anlamak güçleşir. Bu biçim, seyircinin üstün bir gözlemci olmasını engeller. Ancak yerel insanların deneyimi filmin merkezinde aynı genişlikle gelişmez; ülke çoğu zaman Amerikalı karakterlerin zihinsel yolculuğunun mekânına dönüşür.

Kurtz’ın loş görüntüler içinde kurulması da benzer bir sorunu açar. O hem kurumun sınır dışına attığı figür hem o kurumun yöntemlerinin yoğunlaşmış halidir. Marlon Brando’nun sesi ve hareketsizliği karakteri büyük bir düşünsel ağırlıkla çevreler. Bu ağırlık, şiddetin sonuçlarından çok şiddet uygulayan kişinin iç dünyasına hayranlık üretme tehlikesini barındırır. Film bu tehlikeden tamamen uzak değildir.

Hangi sürümü izliyoruz?

Filmin farklı kurguları bazı karşılaşmalara farklı süreler verdiği için tek bir deneyimi bütün sürümlere eşitlememek gerekir. Buradaki okuma, ortak yolculuğa ve temel sahnelere dayanır. Apocalypse Now’ı savaşın insan doğasındaki karanlığı açığa çıkardığı cümlesiyle kapatmak yetersizdir. Doğa denilen şeyin arkasında kurumlar, sömürgeci bakışlar ve somut kararlar vardır. Eserin gücü, şiddetin yalnızca korkunç değil baştan çıkarıcı da olabileceğini göstermesindedir; eleştirel seyir, bu cazibenin hangi hayatları kadraj dışında bıraktığını da sormalıdır.

Künye ve başvuru kaynağı

BFI film arşivi. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.