Aguirre: Buyruğun nehirde çözülüşü

Aguirre, the Wrath of God (1972) · Yönetmen: Werner Herzog

Spoiler uyarısı: Yazı önemli sahneleri ve filmin son bölümünü tartışır.

Aguirre, İspanyol keşif birliğinin zenginlik arayışını büyük bir macera vaadiyle açar; görüntü daha başlangıçta insan iradesinin ölçeğini küçültür. Dağda uzayan insan sırası, çevreye hâkim olan kahramanlardan çok zor bir geçişe tutunmuş bedenler gösterir. Werner Herzog’un filminde fetih, düzenli ilerleme olmaktan hızla çıkar. Buna rağmen buyruk vermeyi sürdüren kişi, gerçekliğin itirazını kendisine yönelik ihanet olarak okumaya devam edebilir.

Manzara bir mülk değildir

Dağ ve nehir, yalnızca uzak diyarlara ait etkileyici dekorlar gibi görünmez. İnsanların hareketini sınırlar, planlarını değiştirir ve konuşmalarına karşılık vermez. Kamera çevrenin genişliğini korudukça bir emrin onu ne kadar az denetlediği hissedilir. Fetih dili, mekânı haritadaki bir hedefe indirger; film ise o hedefe ulaşmanın maddi güçlüğünü bedende yaşatır. Bir yere isim vermek, oraya hâkim olmak değildir.

Nehir üzerindeki hareket de yön ile ilerleme arasındaki farkı açar. Sürekli gidilir; ama eylemin anlamı giderek daralır. Aynı su, kaçış imkânı ve kapatılma alanı olabilir. Saldırının nereden geleceğinin belirsizliği, karakterlerin çevreyi tanıdıkları varsayımını bozar. Gördükleri şeyin ötesinde hayatlar vardır. Ancak film bu yerel hayatlara kendi bakışlarını genişçe vermediği için sömürge eleştirisi kısmen fatihlerin deneyimi içinde kalır.

Kinski’nin dengesiz bedeni

Klaus Kinski’nin duruşu ve yürüyüşü, Aguirre’nin iktidarını yalnızca sözlerine bırakmaz. Beden, çevresiyle uyumsuz bir ağırlık merkezi taşıyor gibidir. Kameranın ona ayırdığı dikkat karakteri unutulmaz kılar; aynı zamanda onun büyüsüne kapılma riskini üretir. Bir tiranın tuhaflığını seyretmek, ona karşı düşünmekle aynı değildir. Film hem bu büyüyü kurar hem büyünün çevresindeki yıkımı gösterir.

Aguirre’nin karşıt görüşe verdiği tepki, hükmünün sınırını belirler. Yanlış olabileceğini kabul etmek yerine itirazı ortadan kaldırır. Böylece karar mekanizması bilgi kaynağını da yok eder. Birliğin giderek daha az şey yapabilmesi, daha az büyük söz söylenmesine yol açmaz. Tersine söz büyürken gerçek imkân küçülür. Film, otoriter dilin maddi başarısızlığı nasıl yeni bir düşman anlatısına çevirebildiğini görünür kılar.

İmparatorluğun kâğıt üzerindeki gerçekliği

Unvanlar ve yeni egemenlik iddiaları, çevrede bunları tanıyacak bir dünya varmış gibi sürdürülür. Tören, hukuki dil ve kişisel çıkar, elde tutulamayan mekânın üstüne bindirilir. Bu sahnelerdeki karanlık mizah, iktidarın yalnızca kaba şiddetten oluşmadığını gösterir. Kendi kurduğu kurallara ciddi biçimde inanmak, şiddeti daha da inatçı hale getirebilir. Gerçekliğin dışına taşan düzen, kendi belgeleri içinde tutarlı kalabilir.

Ses ve müziğin yarattığı yabancılık, bu dünyanın psikolojik güvenliğini azaltır. Film doğayı yalnızca yüksek gürültüyle tehditkâr yapmaz; boşluk ve süre de huzursuzluk üretir. Seyirci olayların açıklanmasını beklerken çevre açıklama sunmaz. Bunun sonucunda nehir, kahramanın iç dünyasının aynası gibi okunabilir. Daha dikkatli okuma ise çevrenin onun krizinden bağımsızlığını korur. Dünyanın her görüntüsü Aguirre’nin zihnine ait değildir.

Son buyruğun dinleyicisi

Finaldeki büyük iddia, onu gerçekleştirecek toplumsal ve maddi zeminden neredeyse bütünüyle kopmuştur. Bu görüntü yalnızca deliliğin teşhisi değildir. İktidarın kendi sesini gerçekliğin yerine koymasının son biçimidir. Filmin yerli kişileri yeterince öznelleştirmemesi ve yıkıcı lideri görsel merkeze alması eleştirilebilir. Yine de Aguirre, başarısızlığın her zaman iktidarı durdurmadığını güçlü biçimde gösterir. Bazı hükümler, dünya karşılık vermeyi bıraktığında bile kendi yankısını zafer saymaya devam eder.

Künye ve başvuru kaynağı

BFI film arşivi. Bu bağlantı film bilgisine başvuru içindir. Sahne çözümlemeleri ve eleştirel değerlendirmeler bu yazının özgün yorumudur.